Thema's in dit artikel: Brein, Lichaam, Rouw, Trauma, Verdriet, autonoom zenuwstelsel, dorsale vagus, polyvagaaltheorie, ventrale vagus
Rouw vanuit polyvagaal perspectief
Je wereld stort in
Als je iemand verliest van wie je houdt, stort je wereld in. Niet alleen emotioneel, maar ook lichamelijk. Je bent moe, slaapt slecht en alles voelt zwaar. Misschien merk je dat je voortdurend gespannen bent of voel je je juist leeg en verdoofd. Maar wat gebeurt er nou precies in je lichaam en brein tijdens rouw? En hoe kun je hiermee omgaan om je verdriet te verzachten?
Je zenuwstelsel raakt ontregeld
Rouw is veel meer dan alleen emotioneel. Uit onderzoek, zoals dat van neurowetenschapper Stephen Porges, weten we dat verlies diep ingrijpt op je autonome zenuwstelsel. Dit systeem regelt automatisch dingen zoals ademhaling, hartslag en spijsvertering. Volgens de polyvagaaltheorie reageert je zenuwstelsel na een verlies continu alsof je bedreigd wordt. Je lichaam kan vast komen te zitten in langdurige stressreacties, zoals hyperalertheid (vecht-of-vlucht) of verlamming en afsluiting (bevriezing).
Het bijzondere van de polyvagaaltheorie is dat het zenuwstelsel drie verschillende reacties onderscheidt. Naast het bekende vechten of vluchten (sympathische reactie), zijn er twee soorten reacties binnen het parasympathische systeem. De oudere evolutionaire reactie (dorsale vagale tak) zorgt ervoor dat je verlamt of bevriest als alles te veel wordt. Een soort noodrem in je systeem bij overweldigende situaties. De nieuwere evolutionaire reactie (ventrale vagale tak) maakt het mogelijk om verbinding met anderen te maken en je veilig te voelen.
Waarom je blijft hangen in overleven
Na een verlies kan je zenuwstelsel blijven hangen in overlevingsmodus. Je voelt je dan bijvoorbeeld constant angstig en gespannen of juist leeg en gevoelloos. Onderzoeker Bessel van der Kolk laat zien dat je lichaam na een traumatisch verlies moeite kan hebben om weer een veilig gevoel terug te vinden. Dit zorgt ervoor dat emotionele gebieden in je hersenen actief blijven, waardoor pijnlijke herinneringen steeds weer terugkomen.
Het begrijpen van deze lichamelijke reacties is belangrijk. Zo kun je milder zijn naar jezelf. Je heftige of juist gevoelloze reacties betekenen niet dat je zwak bent, maar dat je lijf probeert om te gaan met een wereld waarin die ander er niet meer is.
“De polyvagaaltheorie bevestigt het belang van traditionele praktijken zoals samen zingen, verschillende manieren van ademhalen en andere technieken die al eeuwenlang worden gebruikt om onze lichamelijke toestand te veranderen en te reguleren.” (Van der Kolk, geciteerd in Haeyen, 2024)
Van overleven naar je veilig voelen
Gelukkig zijn er manieren om je lichaam en brein te kalmeren en weer een gevoel van veiligheid terug te vinden. Dat is belangrijk om je verdriet echt toe te laten en te verwerken.
Je moet regelmatig even stilstaan bij hoe je je voelt en wat je lichaam aangeeft. Ben je onrustig of gespannen? Zoek dan dingen op die je zenuwen kalmeren, zoals ademhalingsoefeningen, yoga, wandelen in de natuur of creatieve activiteiten zoals tekenen, dans of muziek maken. Uit onderzoek van Suzanne Haeyen blijkt bijvoorbeeld dat kunstzinnige activiteiten die je lichaam en zintuigen aanspreken je helpen om je veiliger te voelen en emoties beter te verwerken.
Zo luister je naar je lijf en haal je jezelf uit de overlevingsmodus. Dat zorgt ervoor dat je je verdriet beter kunt voelen, met anderen kunt delen en er betekenis aan kunt geven.
Je lichaam als weg naar heling
Deze polyvagale kijk op rouw laat zien hoe belangrijk het is om niet alleen in je hoofd te zitten, maar juist ook aandacht te geven aan hoe je lichaam reageert op verlies. Dat helpt je om milder te zijn naar jezelf en goed voor jezelf te zorgen terwijl je rouwt.
Rouw is nooit makkelijk, maar door te snappen wat er in je lichaam gebeurt, wordt het iets makkelijker om stapje voor stapje te helen.
Hoe ervaar jij dat?
Hoe ervaar jij de lichamelijke kant van rouw? Wat helpt jou om rust en veiligheid te vinden tijdens een periode van verlies?
📚 Bronnen:
- Suzanne Haeyen (2024). “A theoretical exploration of polyvagal theory in creative arts and psychomotor therapies for emotion regulation in stress and trauma.” Frontiers in Psychology.
- Giselle Bonilla (2020). “Healing the Body through Awareness and Expression: The Polyvagal Theory and the Expressive Arts in Therapy.” Lesley University.
- Carrie Doehring (2018). “Searching for Wholeness Amidst Traumatic Grief: The Role of Spiritual Practices that Reveal Compassion in Embodied, Relational, and Transcendent Ways.” Pastoral Psychology.
- Jongeneelen, van der Toorn (2021). “Van missen krijg je het koud; en wat rouw nog meer met je lijf doet.” Adieu Media.
