Thema's in dit artikel: Kinderen, Onderwijs, Rouwbegeleiding, jonge kinderen, kinderen en jongeren, kinderrouw, onderwijs en rouw, rouwende kinderen, rouwgeletterdheid, veerkracht
Een leerkracht die na het weekend hoort dat de vader van Sem is overleden. Een sportcoach die merkt dat Lisa al weken stilletjes aan de zijlijn zit sinds oma in het ziekenhuis ligt. Een huisarts die een gezin begeleidt waarin de moeder ongeneeslijk ziek is. Een opa die niet weet hoe hij met zijn kleinzoon moet praten over de dood van zijn hamster. Een pedagogisch medewerker die een kind in de groep heeft waarvan de moeder een herseninfarct heeft gehad.
Het zijn zomaar wat voorbeelden van indrukwekkende gebeurtenissen voor kinderen waarvan wij zien dat volwassenen het verdomd lastig vinden hiermee om te gaan. Ze willen helpen. Ze zijn alleen bang om het verkeerde te zeggen. Om het erger te maken. En dus zeggen ze vaak niets.
Heb jij het er ook niet over?
We bedoelen het goed. We willen kinderen beschermen tegen de harde kanten van het leven. Dus zeggen we dat opa “heel lang is gaan slapen” of dat de kat “naar een boerderij is gegaan”. We hopen dat kinderen er niet te veel over nadenken. Dat het vanzelf wel overgaat.
Maar kinderen zijn een grote voelspriet. Ze voelen heel veel aan. Ze merken de spanning echt wel. Ze zien de rode ogen. Ze hebben door dat er iets is waar niemand over durft te praten. En in dat gebrek aan informatie vullen ze de leegte met hun eigen fantasieën. Een kind van zes dat hoort dat oma “in slaap is gevallen”, durft misschien ’s nachts niet meer te slapen. Een jongetje dat denkt dat hij opa ziek heeft gemaakt, omdat hij de dag ervoor boos was, slikt zijn emoties in. Een meisje dat gelooft dat als ze heel lief is, papa misschien wel terugkomt.
Onderzoek toont aan dat gevoelens van schuld en zelfverwijt veel voorkomen bij rouwende kinderen. In een Britse studie naar kinderen tussen de 8 en 17 jaar noemden kinderen zelf vaker gevoelens van schuld dan hun ouders dat deden. Dat is niet ontstaan omdat er iets mis is met deze kinderen, maar omdat niemand hen heeft uitgelegd hoe de dood en verlies werkt. Jonge kinderen denken nog in magische verbanden: als ik boos was, is het mijn schuld.
Hoeveel kinderen rouwen er eigenlijk?
In Nederland verliezen jaarlijks ruim 12.000 kinderen en jongeren tot 25 jaar een ouder, blijkt uit CBS-cijfers. Een deel van hen is nog minderjarig. In het Verenigd Koninkrijk verliest ongeveer 1 op de 29 kinderen een ouder of broer of zus vóór hun zestiende verjaardag. In de Verenigde Staten liggen de schattingen hoger: volgens recent onderzoek heeft 6 tot 14 procent van de jongeren tegen hun achttiende een ouder verloren, afhankelijk van sociaaleconomische achtergrond en etniciteit.
1,4 miljoen kinderen
tussen 4 en 12
zitten op school
875.000 kinderen van
0 tot 4 zitten op
de kinderopvang
900.000 kinderen
zitten op het
middelbaar onderwijs
Tel daarbij de kinderen die een grootouder, een klasgenoot of een huisdier verliezen, ouders hebben die ziek worden of gaan scheiden, en je begrijpt: rouw raakt vrijwel elk kind.
De meeste van deze kinderen redden zich, met de juiste steun. Maar een deel ontwikkelt langdurige problemen: angstklachten, depressie, gedragsproblemen, moeite op school. Een studie die rouwende kinderen en jongeren vijftien jaar volgde, liet zien dat specifieke aspecten van rouw, zoals opdringerige gedachten over het verlies, voorspellend zijn voor latere suïcidale gedachten en pogingen. Dit onderstreept hoe serieus we kinderrouw moeten nemen.
De problemen verdwijnen niet vanzelf bij de kinderen. Ze kunnen doorwerken tot ver in de volwassenheid.
Maar we kunnen hier iets aan doen. We weten inmiddels steeds beter wat helpt. We weten dat open communicatie beschermt. Dat eerlijke informatie, aangepast aan de leeftijd, kinderen helpt om grip te krijgen op wat anders chaotisch en beangstigend blijft.
Verandering begint bij het kind
In ons Manifest voor een Rouwvriendelijke Samenleving schrijven we: “Rouwgeletterdheid begint bij kinderen. Als kinderen leren dat verdriet erbij hoort, groeit er veerkracht.”
Kinderen die leren dat verlies bij het leven hoort, dat je mag huilen én mag lachen op dezelfde dag, dat je vragen mag stellen, ook als die vragen moeilijk zijn: die kinderen groeien op tot volwassenen die beter kunnen omgaan met tegenslag.
Willen we een samenleving waarin rouw niet langer wordt weggestopt? Dan moeten we beginnen bij de jongste generatie. En dat betekent: volwassenen toerusten om het gesprek aan te gaan.
Voor wie is dit bedoeld?
Als je met kinderen werkt, krijg je te maken met rouw. Dat geldt voor leerkrachten en pedagogisch medewerkers, die kinderen dagelijks zien en vaak als eerste merken dat er iets speelt.
Onderzoek in het Verenigd Koninkrijk laat zien dat 90 procent van de leerkrachten aangeeft geen training te hebben gehad in het begeleiden van rouwende kinderen. Tegelijkertijd erkent 86 procent dat ze in hun werk te maken krijgen met overlijden binnen de schoolgemeenschap. Uit interviews met Britse basisschoolleerkrachten bleek dat geen van hen rouwbegeleiding had gehad tijdens de lerarenopleiding, ongeacht of ze één jaar of 37 jaar in het onderwijs werkten. Leerkrachten willen graag helpen, maar voelen zich onzeker en zijn bang om het erger te maken.
Het geldt ook voor jeugd- en sportcoaches. De sportclub is voor veel kinderen een tweede thuis. Als daar een kind rouwt, heeft dat invloed op het hele team. Hoe ga je daarmee om?
Voor huisartsen en praktijkondersteuners, die gezinnen begeleiden door ziekte en verlies. Wanneer is rouw een normale reactie en wanneer is doorverwijzing nodig?
Voor pastoraal werkers en geestelijk verzorgers, die vaak betrokken worden bij uitvaarten en herdenkingen. Hoe betrek je kinderen op een manier die past bij hun leeftijd?
Voor rouwbegeleiders en therapeuten, die kinderen zien die vastlopen. Wat zijn de nieuwste inzichten over wat werkt bij kinderrouw?
En voor ouders en grootouders, die er willen zijn voor hun kind of kleinkind. Maar hoe begin je dat gesprek? En wat zeg je als je het antwoord zelf niet weet?
Wat RouwExpertise.nl biedt
Op RouwExpertise.nl bouwen we aan een kennisbank voor iedereen die met rouw en verlies te maken heeft. Specifiek voor het thema Kinderen en Rouw bieden we wetenschappelijk onderbouwde artikelen over hoe kinderen in verschillende leeftijdsfasen de dood begrijpen, hoe je rouwsignalen herkent, wat je wel en niet moet zeggen.
We bieden praktische werkvormen, concrete handvatten die je morgen kunt gebruiken. Van gesprekskaarten tot creatieve verwerkingsopdrachten. We bieden filmtips en boekadviezen, zorgvuldig geselecteerd materiaal dat je kunt inzetten in je werk of thuis. En we bieden onderzoeksupdates: we volgen de wetenschappelijke literatuur en vertalen nieuwe inzichten naar de praktijk.
Webinars Rouw & Kind
Wil je worden uitgenodigd voor de webinars die we over dit thema gaan organiseren, meld je dan aan via deze pagina »
De masterclass: Kinderen en Rouw
Samen met Richard Hattink, rouw- en uitvaartspecialist met 25 jaar ervaring, ontwikkelden we de masterclass Kinderen en Rouw: Praten over dood en gemis.
Richard heeft jarenlang heel veel gezinnen begeleid bij afscheid nemen. Hij weet als geen ander hoe je op kinderhoogte komt. In deze masterclass deelt hij zijn kennis over hoe kinderen van 0 tot 23 jaar de dood begrijpen en verwerken. Met in deze masterclass de belangrijkste focus op het jonge kind. Over het voeren van die eerste, moeilijke gesprekken. Over concrete taal versus schadelijke eufemismen. Over rituelen en afscheid nemen met kinderen. En over signalen van vastlopende rouw.
De masterclass is praktisch, direct toepasbaar en gebaseerd op jarenlange ervaring én wetenschappelijke inzichten. Lees er alles over op deze pagina »
Een uitnodiging
Je hoeft geen therapeut te zijn om een rouwend kind te helpen. Je hoeft niet alle antwoorden te hebben. Wat je wél nodig hebt, is de moed om niet weg te kijken. De woorden om het gesprek te beginnen. En de kennis om te weten wat een kind nodig heeft.
Die kennis willen we met je delen. Niet in één keer, maar doorlopend. Met artikelen, werkvormen, onderzoek en verdieping. Als lid van RouwExpertise.nl krijg je toegang tot alles wat we maken over dit thema, en over alle andere thema’s rondom rouw en verlies.
Want kinderen beschermen doe je niet door ze weg te houden van verdriet. Je beschermt ze door ze te leren dat verdriet erbij hoort. En dat ze er niet alleen voor staan.
Wil je aan de slag met rouwgeletterdheid bij kinderen? Word lid van RouwExpertise.nl en krijg toegang tot onze kennisbank, databases met films, games, werkvormen en voor sterk gereduceerde tarieven kun je de masterclasses volgen. Alle info over lidmaatschap vind je op deze pagina.
Bronvermelding
- Abraham-Steele, M., & Edmonds, C. (2021). A thematic analysis of teachers’ perspectives on supporting victims of childhood bereavement in British primary schools. Review of Education, 9(3). https://doi.org/10.1002/rev3.3297
- Centraal Bureau voor de Statistiek. (2022, 10 oktober). Bijna 100 duizend jongeren halfwees. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/41/bijna-100-duizend-jongeren-halfwees
- Denckla, C. A., Averkamp, N. M., Slopen, N., Espinosa Dice, A. L., Williams, D., Shear, M. K., & Koenen, K. C. (2022). Social determinants associated with exposure to childhood parental bereavement and subsequent risk for psychiatric disorders. JAMA Network Open, 5(10), e2239616. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.39616
- Hamilton, S. (2024). “They Told me I Should Feel Sad”: Narrative and Personal Story Telling as a Sensemaking and Ownership Tool for Young People Who Have Experienced Bereavement. Mind, Brain, and Education, 18(2), 170-172. https://doi.org/10.1111/mbe.12402
- Metel, M., & Barnes, J. (2011). Peer-group support for bereaved children: A qualitative interview study. Child and Adolescent Mental Health, 16(4), 201-207. https://doi.org/10.1111/j.1475-3588.2011.00601.x
- Sandler, I., Yun-Tien, J., Zhang, N., Wolchik, S., & Thieleman, K. (2021). Grief as a predictor of long-term risk for suicidal ideation and attempts of parentally bereaved children and adolescents. Journal of Traumatic Stress, 34(6), 1159-1170. https://doi.org/10.1002/jts.22759
