Artikelen

“Dad… Mom was cheating on you.” Deze regel uit de film ‘The Descendants’ raakt de kern van een onderbelicht maar schrijnend fenomeen: wat gebeurt er wanneer je na iemands dood ontdekt dat diegene een heel ander leven leidde dan je dacht? De dochter in de film vertelt haar vader dat ze moeder met een andere……

Rouw associëren we met de dood, maar ook echtscheiding, baanverlies, ziekte of onvruchtbaarheid kunnen rouwreacties oproepen. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat deze reacties sterk lijken op rouw na overlijden, maar tegelijk om een andere benadering vragen.

Films en series vormen onze culturele spiegel die ons niet alleen laat zien hoe de wereld is, maar ons ook leert. We leren onbewust hoe we ‘horen’ te rouwen, welke emoties acceptabel zijn, en binnen welke tijdlijn we weer ‘normaal’ moeten functioneren. Deze normerende werking kan troost bieden, maar ook in de weg zitten.

Dankbaarheid. Wanhoop. Spijt. Of juist stilte. Onderzoek laat zien dat laatste woorden in een beperkt aantal patronen vallen. Wat mensen zeggen aan het einde van hun leven is een spiegel voor wie nog tijd heeft.

In 1968 beschreef psychiater William Niederland een patroon dat hij zag bij Holocaust-overlevenden die hij behandelde. Meer dan twintig jaar na hun bevrijding uit de concentratiekampen worstelden zij nog steeds met een verpletterende vraag: waarom leef ik nog terwijl zovelen stierven? Een van zijn patiënten verwoordde het gevoel zo: “Elke dag die ik leef, voel ik dat ik aan het stelen ben van iemand die het meer verdiende om te leven.” Dit schuldgevoel bepaalde hun hele bestaan, decennia na de oorlog.

De dood van een dierbaar persoon roept bij mensen wereldwijd vergelijkbare reacties op. We trekken ons vaak voor een bepaalde periode terug, verliezen onze eetlust, slapen slecht en voelen ons verdoofd of juist rusteloos. Maar mensen zijn niet de enige wezens die reageren op de dood. De vraag is wat we kunnen leren van de manier waarop dieren omgaan met verlies.

In 2022 overleden 161 Nederlandse schoolkinderen. Honderdééneenzestig. Dat zijn honderdééneenzestig gezinnen in diepe rouw, honderdééneenzestig lege plekken in klaslokalen. Elk verloren kind is er één te veel. Toch is dit, verspreid over 2,4 miljoen scholieren, een percentage van slechts 0,0067% – een kans die zo klein is dat de meeste kinderen er nooit mee te maken krijgen.

Toen Maria’s man plotseling overleed, stortte niet alleen haar wereld in. Ook haar kinderen van 8 en 12 raakten van slag, haar schoonouders worstelden met het verlies van hun zoon, en zelfs de buurvrouw die altijd een babbeltje maakte wist niet meer wat ze moest zeggen. Het hele systeem rondom deze familie kwam onder druk te staan.

Een kind dat opstaat en ontdekt dat papa er niet meer is. Dat mama uit het leven is gestapt. Het is bijna niet te bevatten, deze werkelijkheid. Ieder jaar maken honderden Nederlandse kinderen dit mee. Hun ouder koos ervoor om niet meer verder te leven. En zij, zij moeten door.

Als je rouwt, gebeurt er soms iets geks. Je merkt dat je wordt aangetrokken tot films waarin mensen sterven. Me Before You. A Star is Born. Call Me By Your Name. Films waarvan je weet dat ze je aan het huilen zullen maken. Waarom doen we onszelf dit aan?