Games als spiegel
Hoe videogames rouw zichtbaar maken
Voor ouders en docenten die willen begrijpen wat hun kind of leerling meemaakt
De eerste twintig minuten van The Last of Us zijn berucht. Niet vanwege spectaculaire actie of ingewikkelde puzzels, maar omdat ze je laten voelen wat het betekent om je kind te verliezen. Spelers over de hele wereld hebben gehuild bij deze openingsscène. Check een stukje uit de game hieronder.
Gamejournalist Dan Lipscombe verloor zijn driejarige dochter bij een auto-ongeluk. Toen hij jaren later Joel zag schreeuwen met zijn stervende dochter Sarah in zijn armen, stortte hij in tegen een muur. Het was absoluut meer dan een emotionele game-ervaring want het raakte aan zijn eigen verschrikkelijke verlies (Lipscombe, 2023).
Waarom games anders zijn
Games doen iets wat films of boeken niet kunnen: ze maken je medeplichtig. Je kijkt niet alleen naar Joel's verlies... je bént Joel. Je drukt op de knoppen, je maakt de keuzes, je draagt de gevolgen.
Onderzoek van Eum en collega's (2021) laat zien dat juist deze actieve rol het mogelijk maakt om rouw op een unieke manier te verwerken. Waar je bij films toekijkt, dwingen games je om deel te nemen. Hun studie onder spelers van Spiritfarer toont aan dat mensen hun eigen rouwproces weerspiegeld zagen in het spel. Maar dan wel op een veilige afstand waar ze controle hadden.
Het lichaam onthoudt
Games betrekken je lichaam bij emotionele ervaringen. James vond na het overlijden van zijn vader troost in The Legend of Zelda: Majora's Mask. "Ik had de strategiegids en las die voor aan mijn vader in de vrachtwagen als ik met hem meeging naar zijn werk," vertelt hij in The Guardian (Flint, 2023).
Deze fysieke herinneringen - de controller in je handen, samen op de bank - maken gaming tot meer dan entertainment. Het wordt een manier om verbinding te behouden.
Rituelen die helpen
In Cyberpunk 2077 sterft Jackie Welles, je beste vriend en partner, tijdens een mislukte overval. Wat volgt is geen simpele cutscene maar een keuze: wat doe je met zijn lichaam? Geef je hem aan zijn familie? Later kun je een ofrenda voor hem bouwen: een traditioneel Mexicaans altaar voor de doden. Je kiest om iets van zijn favoriete bezittingen op het altaar toe te voegen: tequila, zijn pistolen, foto's, of iets anders. En je praat met andere nabestaanden en drinkt een borrel ter herinnering.
Dit ritueel doet wat rituelen in het echte leven ook doen: het geeft vorm aan verlies. Het maakt het tastbaar. Net zoals veel culturen rituelen hebben om afscheid te nemen, biedt de game je tools om je eigen afscheid vorm te geven.
Rouw in al zijn facetten
Moderne games tonen verschillende gezichten van rouw:
God of War (2018)
Kratos moet de as van zijn vrouw Faye verspreiden terwijl hij zijn zoon Atreus alleen opvoedt. Hij worstelt met zijn eigen manier van rouwen: "Sluit je hart voor de wereld," zegt hij tegen zijn zoon. Pas in het vervolg Ragnarök blijkt dit vooral zijn eigen beschermingsmechanisme te zijn. Het is herkenbaar maar destructief - afsluiten om geen nieuwe pijn te voelen (Safe In Our World, 2023).
Brothers: A Tale of Two Sons
Na de dood van zijn grote broer moet de jongste alleen verder. Het bijzondere: je blijft beide knoppen gebruiken, alsof zijn broer er nog is. Wat onderzoekers "continuing bonds" noemen (de band met overledenen die blijft bestaan) wordt hier letterlijk voelbaar gemaakt (Harrer, 2018).
What Remains of Edith Finch
Een familie vervloekt door de dood. Elke kamer in het huis vertelt het verhaal van een overleden familielid. Het spel toont hoe families verschillend omgaan met verlies: sommigen vluchten, anderen maken er bijna een religie van.
Herkenningspunten voor ouders en docenten
Wanneer zoekt een jongere gezonde troost in games, en wanneer wordt het problematisch?
Gezonde verwerking:
- Praat over personages alsof het echte mensen zijn
- Legt verbanden tussen het spel en eigen ervaringen
- Speelt verschillende soorten games
- Kan pauzes nemen en andere dingen doen
Mogelijk zorgwekkend:
- Speelt obsessief, kan niet stoppen
- Wordt boos bij onderbreking
- Trekt zich volledig terug in de gamewereld
- Praat met niemand over gevoelens
Games als gespreksstarter
Een jongere die moeilijk over verlies praat, kan misschien wel vertellen over "hoe zwaar het was om Jackie's moeder het nieuws te brengen" of "waarom Kratos bang is om van zijn zoon te houden."
Een deelnemer aan het onderzoek van Eum vertelde: "Ik kon tegen mijn vriendin zeggen dat dit moment met Alice in Spiritfarer me echt aan mijn oma deed denken" (Eum et al., 2021).
Praktische tips
- Toon interesse zonder oordeel "Vertel eens wat er gebeurt in je game?" werkt beter dan "Zit je alweer te gamen?"
- Herken de waarde Games kunnen een veilige plek zijn om grote gevoelens te onderzoeken.
- Zoek aanknopingspunten "Die scene klinkt heftig. Hoe voelde dat voor jou?"
- Respecteer het tempo Soms is afleiding nodig, soms confrontatie. Games bieden beide.
Tot slot
Games zijn geen wondermiddel. Ze vervangen geen menselijk contact of professionele hulp. Maar ze kunnen wel een brug zijn tussen binnen en buiten, tussen voelen en zeggen, tussen alleen zijn en verbinding zoeken.
Voor jongeren die opgroeien met games zijn deze virtuele werelden een natuurlijke plek om grote gevoelens te verkennen. Als volwassenen kunnen we kiezen: blijven we aan de zijlijn staan, of proberen we te begrijpen wat er in die werelden gebeurt?
Bronnen
Wetenschappelijke artikelen:
- Eum, K., Erb, V., Lin, S., Wang, S., & Doh, Y. Y. (2021). How the Death-themed Game Spiritfarer Can Help Players Cope with the Loss of a Loved One. In CHI Conference on Human Factors in Computing Systems Extended Abstracts (pp. 1-6). https://doi.org/10.1145/3411763.3451608
- Harrer, S. (2018). Games and Bereavement: How Video Games Represent Attachment, Loss and Grief. Bielefeld: Transcript Verlag.
- Van den Hoven, L. (2024). Gaming as a Way to Navigate Womanhood: How Women Make Sense of Video Games Positively Impacting Their Well-being During Difficult Life Experiences. Master Thesis, Utrecht University.
- West, M. S., Cohen, E. L., Banks, J., & Goodboy, A. K. (2022). It's all fun and games until somebody dies: Permadeath appreciation as a function of grief and mortality salience. Journal of Gaming & Virtual Worlds, 14(2), 181-206. https://doi.org/10.1386/jgvw_00057_1
Artikelen en blogs:
- Flint, E. (2023, 19 april). 'A space to feel at ease with dying': how video games help people through grief. The Guardian.
- Lipscombe, D. (2023, 21 april). The Last of Us: What Joel's Impossible Decision Tells Us About Real Grief, From a Bereaved Father. GameSpew.
- Psychology and Video Games. (2022, 3 november). How Video Games Can Help with Grief.
- Safe In Our World. (2023, 17 maart). 15 Games About Death and Grief.
- Safe In Our World. (2023, 27 maart). To grieve deeply… Loss and Healing in God of War Ragnarök.
Games genoemd:
- The Last of Us (2013) & The Last of Us Part II (2020). Naughty Dog.
- God of War (2018) & God of War Ragnarök (2022). Santa Monica Studio.
- Cyberpunk 2077 (2020). CD Projekt Red.
- Spiritfarer (2020). Thunder Lotus Games.
- Brothers: A Tale of Two Sons (2013). Starbreeze Studios.
- What Remains of Edith Finch (2017). Giant Sparrow.
- The Legend of Zelda: Majora's Mask (2000). Nintendo.