Thema's in dit artikel: Betekenis geven, Rouw, Rouwverwerking, Schuldgevoel, Suicide, Verdriet, zelfvergeving
Waarom jezelf vergeven essentieel is in rouw (deel 1)
Ze staart naar de lege stoel aan de eettafel. Het bord staat er nog, zoals altijd. “Had ik maar eerder gezien dat hij ziek was,” denkt ze voor de zoveelste keer. “Had ik maar aangedrongen op die doktersafspraak.” De gedachten blijven maar terugkomen. Zoals elke avond sinds hij er niet meer is.
Dit innerlijke gevecht kennen veel rouwenden. De eindeloze stroom van ‘had ik maar‘ en ‘als ik toen‘. Het zijn de onuitgesproken woorden, de gemiste signalen, de keuzes die achteraf anders hadden gemoeten. En soms is het juist de opluchting na een lang ziekbed die tot schuldgevoel leidt. Hoe durft ze opgelucht te zijn?
Het vergeten ingrediënt in rouwverwerking
In gesprekken over rouw gaat het vaak over de stadia van verwerking, over rouwtaken, over verlies een plek geven, over verder leven met het gemis. Maar er is één aspect dat vaak onderbelicht blijft, terwijl wetenschappelijk onderzoek steeds duidelijker aantoont hoe belangrijk het is: zelfvergeving.
“Zelfvergeving is het proces waarbij je je eigen tekortkomingen accepteert, maar jezelf toch met mededogen benadert,” legt onderzoeker Robert Enright uit. Het gaat niet om excuses maken of verantwoordelijkheid ontlopen. Het gaat om het stoppen van de meedogenloze zelfkritiek zo veel rouwenden gevangen houdt.
Wat de wetenschap ons leert
Als je eens naar wetenschappelijke onderzoeken kijkt, dan zie je hoe belangrijk het thema zelfvergeving is. Onder 133 mantelzorgers van mensen met Alzheimer werd gezien dat zelfvergeving de sterkste voorspeller was van gezond rouwverwerking – sterker nog dan sociale steun of het geloof. Degenen die zichzelf konden vergeven, hadden significant minder last van depressie, angst en complicaties in hun rouwproces.
Een Slowaakse studie onder 84 ouders die een kind verloren, bevestigt dit beeld. Ouders met een lagere mate van zelfvergeving kampten met intensere rouwsymptomen. Niet het verstrijken van de tijd, niet de steun van anderen, maar het vermogen om mild naar zichzelf te zijn bleek doorslaggevend.
Nog schrijnender zijn de bevindingen bij nabestaanden na zelfdoding. Israelisch onderzoeker Yossi Levi-Belz ontdekte dat nabestaanden met weinig zelfvergeving niet alleen meer depressieve klachten hadden, maar ook vaker zelf suïcidale gedachten ontwikkelden. Zelfvergeving bleek letterlijk levensreddend.
De hardnekkige stem van zelfverwijt
Maar waarom is het zo moeilijk om jezelf te vergeven na een verlies? “Het heeft te maken met onze behoefte aan controle,” zegt therapeut Inta Lākute. “Als we onszelf de schuld geven, houden we vast aan het idee dat we iets hadden kunnen doen. Dat is pijnlijk, maar minder beangstigend dan de werkelijkheid: dat we soms machteloos zijn.“
Die zelfbeschuldiging kent vele gezichten:
- De dochter die zichzelf verwijt dat ze die laatste week niet op bezoek ging
- De partner die denkt dat hij de symptomen eerder had moeten herkennen
- De ouder die gelooft dat betere zorg het verschil had gemaakt
- De vriend die zich schuldig voelt over die onopgeloste ruzie
Interessant genoeg blijkt uit onderzoek dat religiositeit niet automatisch helpt. Gelovigen hebben niet meer zelfvergeving dan niet-gelovigen. Sterker nog: soms versterkt het geloof de schuldgevoelens, als mensen denken dat God hen straft of dat ze tekort geschoten zijn in hun geloof.
Het ontwikkelen van zelfmededogen
Hoe doorbreek je die cyclus van zelfverwijt? De onderzoekers benadrukken dat zelfvergeving een actief proces is. Het gebeurt niet vanzelf.
Erken je menselijkheid
“Ik heb gedaan wat ik kon met de kennis en energie die ik toen had.” Deze zin, vaak gebruikt in therapie, erkent dat we achteraf altijd meer weten. Je bent geen alwetende superheld, maar een mens die zijn best deed onder moeilijke omstandigheden.
Schrijf een brief aan jezelf
Onderzoek toont aan dat schrijven helpt bij het verwerken van complexe emoties. Schrijf een brief aan jezelf waarin je erkent wat je jezelf verwijt, maar ook waarin je jezelf troost zoals je een goede vriend zou troosten. Zoek je een cursus hierover? Ik heb het programma ‘Schrijvend door Rouw’ ontwikkeld. Hier vind je alle info »
Zoek professionele hulp
Studies tonen keer op keer aan: mensen die therapeutische ondersteuning zoeken, ontwikkelen meer zelfvergeving. Een therapeut kan helpen om vast te stellen waar zelfverwijt realistisch is en waar het doorschiet in ongegronde zelfkastijding.
Accepteer dat vergeving tijd kost
Zelfvergeving is geen schakelaar die je omzet. Het is een proces van vallen en opstaan, van dagen waarop het lukt en dagen waarop de zelfkritiek weer de overhand neemt.
Verantwoordelijkheid en vergeving
Een belangrijk misverstand moeten we ook uit de weg ruimen: zelfvergeving betekent niet dat je je verantwoordelijkheid uit de weg gaat. Als je werkelijk iets fout hebt gedaan – een laatste bezoek uitgesteld, ruzie gemaakt, signalen gemist – dan mag dat erkend worden.
Maar zelfvergeving betekent dat je die fout in perspectief plaatst. Dat je begrijpt dat één fout niet je hele relatie met de overledene definieert. Dat je mens bent, feilbaar en onvolmaakt, en dat dit je niet tot een slecht mens maakt.
Zoals een deelnemer aan een rouwgroep het verwoordde: “Ik heb geleerd dat ik mezelf kan vergeven voor wat ik niet perfect deed, zonder te vergeten hoeveel ik wél goed deed. Al die jaren van zorg, liefde en toewijding – die tellen ook mee.”
Een nieuwe betekenis vinden
Wat de onderzoeken ook laten zien: zelfvergeving opent de deur naar het vinden van nieuwe betekenis. Mensen die zichzelf kunnen vergeven, zijn beter in staat om:
- De positieve herinneringen aan de overledene te koesteren
- Persoonlijke groei te ervaren ondanks het verlies
- Verbinding te voelen met anderen die rouwen
- Een gevoel van vrede te vinden
Dit betekent niet dat het verdriet verdwijnt. Rouw blijft rouw. Maar zelfvergeving haalt het gif uit de wond, zodat deze kan helen zonder constant opnieuw opengereten te worden door zelfverwijt.
De weg vooruit
Als je dit leest en je herkent de meedogenloze zelfkritiek, weet dan dat je niet alleen bent. Schuldgevoelens horen bij rouw, maar ze hoeven je leven niet te beheersen. Zelfvergeving is mogelijk, ook voor jou.
Begin klein. Probeer één dag – of zelfs één uur – zacht en mild naar jezelf te zijn. Spreek tegen jezelf zoals je tegen een goede vriend zou spreken die hetzelfde meemaakt. En het is goed te beseffen dat het zoeken naar zelfvergeving geen verraad is aan je geliefde. Het is een manier om te doen wat hij of zij het liefste wilde: dat jij gelukkig bent.
Want uiteindelijk is dat misschien wel de belangrijkste les uit al het onderzoek: zij die van ons hielden, zouden niet willen dat we onszelf eeuwig straffen. Zij zouden willen dat we onszelf vergeven, zodat we weer kunnen leven. Niet zonder hen, maar met de herinnering aan hen als iets moois in plaats van iets pijnlijks.
Bronnenlijst
Boelen, P. A., & Smid, G. E. (2017). The Traumatic Grief Inventory Self-Report Version (TGI-SR): Introduction and preliminary psychometric evaluation. Journal of Loss and Trauma, 22(3), 196-212.
Enright, R. D. (2001). Forgiveness is a choice: A step-by-step process for resolving anger and restoring hope. American Psychological Association.
Jacinto, G. A. (2010). The self-forgiveness process of caregivers after the death of care-receivers diagnosed with Alzheimer’s disease. Journal of Social Service Research, 36(1), 24-36. https://doi.org/10.1080/01488370903333538
Lākute, I., & Upmane, A. (2022). Piedošana un sēru izpausmes sievietēm pēc perinatālā zaudējuma [Forgiveness and grief symptoms in women after perinatal loss]. Baltic Journal of Psychology, 23, 63-83. https://doi.org/10.22364/bjp.23.04
Levi-Belz, Y., & Gilo, T. (2020). Emotional distress among suicide survivors: The moderating role of self-forgiveness. Frontiers in Psychiatry, 11, 341. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2020.00341
Tadros, E., Presley, S., & Ramadan, A. (2024). Dear John: Letter writing as a narrative therapy intervention. Trends in Psychology. https://doi.org/10.1007/s43076-024-00413-z
Thompson, L. Y., & Snyder, C. R. (2003). Measuring forgiveness. In S. J. Lopez & C. R. Snyder (Eds.), Positive psychological assessment: A handbook of models and measures (pp. 301-312). American Psychological Association.
Záhorcová, L., Halama, P., & Enright, R. D. (2019). Forgiveness as a factor of adjustment in bereaved parents. Journal of Loss and Trauma, 25(1), 18-33. https://doi.org/10.1080/15325024.2019.1664786
