Rouw en alcohol, een complexe relatie

Het overlijden van een dierbare is een van de meest ingrijpende ervaringen die een mens kan meemaken. De pijn, het gemis en de ontwrichting die daarmee gepaard gaan kan overweldigend zijn. Hoe je ermee omgaat en hoe je rouwt? Dat is voor iedereen weer anders. Sommige mensen zoeken in die periode naar manieren om die intense gevoelens tijdelijk te dempen. Alcohol is dan een ‘voor de hand liggende keuze’. Immers, het is toegankelijk, sociaal geaccepteerd en het zorgt voor een onmiddellijk verdovend effect.

Maar wat zegt onderzoek eigenlijk over de relatie tussen rouw en alcoholgebruik? Wanneer wordt het problematisch? En wat kunnen we doen om mensen in rouw te helpen gezonde manieren te vinden om met hun pijn om te gaan?

Wat de wetenschap vertelt

Uit wetenschappelijke studies blijkt een duidelijk verband tussen rouw en verhoogd alcoholgebruik. Pilling en collega’s (2012) vonden dat mannen die in de eerste twee jaar rouwden om het verlies van een partner een bijna drie keer zo hoge kans hadden op problematisch alcoholgebruik (29,8%) vergeleken met mannen die geen verlies hadden meegemaakt (12,9%). Opvallend was dat dit risico weer afnam bij mannen die drie jaar in rouw waren – wat lijkt te wijzen dat die eerste drie jaar specifiek een kwetsbare periode is.

Opvallend was dat bij vrouwen dit patroon niet zo werd gevonden. Dat is een patroon dat je breder in de literatuur ziet: mannen lopen een hoger risico om alcohol te gebruiken als copingmechanisme bij rouw (Stroebe et al., 2007).

Een andere belangrijke studie van Eddinger en collega’s (2019) onder studenten liet zien dat jongvolwassenen die een gewelddadig verlies hadden meegemaakt (zoals door een ongeluk, moord of zelfmoord) meer alcohol gebruikten dan leeftijdsgenoten die een natuurlijk verlies hadden meegemaakt of geen verlies hadden ervaren.

Wat nog interessanter was: de motieven voor alcoholgebruik verschilden. Mensen met ernstigere depressiesymptomen na een verlies dronken vaker om “te copen” (om met negatieve emoties om te gaan) en “te conformeren” (sociale druk). Bij mensen met symptomen van gecompliceerde rouw zagen de onderzoekers vooral een verhoogde neiging om te drinken vanwege conformiteit – mogelijk om erbij te horen in een wereld waarin ze zich buitengesloten voelen door hun verlieservaring.

Waarom alcohol en rouw een risicovolle combinatie is

De aantrekkingskracht van alcohol tijdens rouw is begrijpelijk. Alcohol dempt tijdelijk emotionele pijn, helpt bij het onderdrukken van indringende of overweldigende herinneringen en kan zelfs kortstondig de slapeloosheid verlichten die vaak met rouw gepaard gaat.

Maar er zijn minstens drie redenen waarom deze combinatie van alcohol en rouw problematisch is:

Verstoorde slaap: Hoewel alcohol kort kan helpen bij het inslapen, verstoort het de REM-slaap die cruciaal is voor emotionele verwerking. Dit creëert een vicieuze cirkel: slechte slaap verergert emotionele pijn, wat weer kan leiden tot meer alcoholgebruik.

Uitgestelde verwerking: Alcohol kan het doorwerken van rouw belemmeren. De natuurlijke golfbeweging van emoties die bij rouw hoort, wordt onderdrukt. De Amerikaanse rouwtherapeut Alan Wolfelt vergelijkt dit met het duwen van een strandbal onder water: “Je kunt het een tijdje doen, maar uiteindelijk komt hij met extra kracht naar boven.”

Biologische kwetsbaarheid: Tijdens rouw produceert ons lichaam meer stresshormonen zoals cortisol. Deze hormonen beïnvloeden ook de werking van alcohol in ons lichaam. Onderzoekers van de Universiteit van North Carolina ontdekten dat mensen in rouw vaak gevoeliger reageren op alcohol en sneller afhankelijkheid ontwikkelen (Parisi et al., 2019).

Signalen van problematisch alcoholgebruik bij rouw

Hoe herken je wanneer alcoholgebruik in rouw problematisch wordt? Laat ik wat signalen op een rijtje zetten:

1. Regelmatig drinken om emoties te verdoven
   (“Ik kan pas over hem/haar praten na een glas wijn“)
2. Toenemende hoeveelheden alcohol nodig hebben voor hetzelfde effect
3. Schuldgevoelens over alcoholgebruik
4. Drankgebruik verbergen voor naasten
5. Dagelijks drinken of al vroeg op de dag beginnen
6. Sociale of werkgerelateerde problemen door alcoholgebruik
7. Meer drinken of langer doordrinken dan gepland

Handvatten voor professionals

Wat moet je doen als hulpverlener, therapeut of leidinggevende die werkt met iemand in rouw? Er zijn verschillende benaderingen die kunnen helpen:

1. Normaliseer zonder te bagatelliseren: Erken dat de behoefte aan verlichting van emotionele pijn normaal is, maar bespreek gezondere alternatieven.
2. Screen actief: Vraag expliciet naar alcoholgebruik als onderdeel van rouwbegeleiding. Volgens Nederlands onderzoek van het Trimbos-instituut brengen hulpverleners het onderwerp vaak niet ter sprake uit angst de therapeutische relatie te schaden.
3. Integreer rouw- en verslavingsbehandeling: Behandel beide aspecten. Onderzoek van Zuckoff et al. (2006) toonde aan dat gespecialiseerde rouwtherapie ook alcoholgebruik kan verminderen, terwijl verslavingsbehandeling alleen vaak onvoldoende is.
4. Bevorder alternatieve copingstrategieën: Help mensen emoties op andere manieren te reguleren, zoals door lichaamsbeweging, mindfulness, creatieve expressie of praten met lotgenoten.
5. Let op timing: Mensen zijn vaak het meest kwetsbaar voor problematisch alcoholgebruik in het eerste en tweede jaar na een verlies.

Advies voor mensen in rouw

Als je zelf in rouw bent en merkt dat je meer drinkt dan voorheen, kunnen deze inzichten helpen:

1. Erken de functie: Vraag jezelf af wat alcohol voor je doet. Is het een manier om tijdelijk de pijn niet te voelen? Om te kunnen slapen? Om sociale situaties aan te kunnen? Bewustwording is de eerste stap.
2. Zoek alternatieven: Voor elke functie die alcohol vervult, bestaan gezondere alternatieven. Voor ontspanning kan lichaamsbeweging of meditatie helpen. Voor slaapproblemen zijn er slaaphygiëne-technieken. Voor sociale ondersteuning kunnen rouwgroepen of therapie waardevol zijn.
3. Stel grenzen: Als je blijft drinken, probeer dan bewuste grenzen te stellen: niet meer dan x glazen, niet vaker dan x keer per week, of alleen in gezelschap.
4. Blijf niet alleen: Isolatie versterkt zowel rouw als problematisch alcoholgebruik. Zoek mensen die je steunen zonder te oordelen.
5. Wees mild voor jezelf: Als je merkt dat je meer drinkt dan je zou willen, veroordeel jezelf dan niet. Zelfverwijt verergert vaak de onderliggende pijn die je probeert te verlichten.

Nieuwe inzichten in rouw die kunnen helpen

Recent onderzoek heeft ons begrip van rouw veranderd op manieren die ook relevant zijn voor alcoholgebruik:

1. Het duale procesmodel: Volgens onderzoekers Stroebe en Schut (1999) slingeren we in rouw heen en weer tussen verliesgerichte activiteiten (herinneren, rouwen) en herstelgerichte activiteiten (nieuwe routines opbouwen, afleiding zoeken). Dit natuurlijke slingeren is gezond. Alcohol kan dit proces verstoren door je vast te zetten in vermijding.
2. Continuing bonds: De moderne rouwtheorie erkent dat we geen ‘afscheid nemen’ van overledenen, maar een nieuwe relatie met hen opbouwen. Deze voortdurende band kan een beschermende factor zijn tegen problematisch middelengebruik (Klass et al., 1996).
3. Betekenisgeving is cruciaal: Volgens onderzoek van Smid (2020) is betekenis geven aan het verlies essentieel voor verwerking. Alcohol kan dit bemoeilijken door de cognitieve verwerking te vertragen die nodig is voor betekenisgeving.
4. Traumatische rouw vraagt specifieke aandacht: Bij plotseling, gewelddadig of anderszins traumatisch verlies is er een verhoogd risico op zowel gecompliceerde rouw als problematisch alcoholgebruik. De combinatie van traumagerichte en rouwgerichte therapie is dan essentieel.

Een paar praktische hulpmiddelen

Voor mensen in rouw die zich zorgen maken over hun alcoholgebruik, zijn er concrete hulpmiddelen:

1. Dagboek bijhouden: Noteer wanneer, hoeveel en waarom je drinkt. Patronen herkennen is de eerste stap naar verandering.
2. 30 dagen challenge: Overweeg om 30 dagen alcoholvrij te leven om je relatie met alcohol te onderzoeken.
3. Online zelfhulptools: Programma’s zoals Minderdrinken.nl bieden laagdrempelige ondersteuning.
4. Ritueelwerk: Ontwikkel persoonlijke rituelen rond je verlies die betekenis geven zonder alcohol.
5. Lotgenotencontact: Rouwgroepen bieden niet alleen steun bij verlies, maar ook een omgeving waar je niet hoeft te drinken om erbij te horen.

Tot slot

De relatie tussen rouw en alcohol is complex en persoonlijk. We weten dat bepaalde groepen – met name mannen, mensen met een traumatisch verlies, en mensen in de eerste twee rouwjaren – een verhoogd risico lopen. Maar we weten ook dat gerichte ondersteuning, begrip en alternatieven kunnen helpen.

Het belangrijkste inzicht is misschien wel dat zowel rouw als problematisch alcoholgebruik gedijen in isolement en afnemen door verbinding. Door open te praten, begrip te tonen en te helpen bij gezonde rouwverwerking, kunnen we voorkomen dat alcohol een probleem wordt tijdens het rouwproces.

---

Bronnen:

• Eddinger, J. R., Humiston, T. M., Sutton, M. L., Jobe-Shields, L., & Williams, J. L. (2019). Alcohol use and drinking motives among suddenly bereaved college students. Journal of Dual Diagnosis, 15(1), 16-24.
• Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (1996). Continuing bonds: New understandings of grief. Taylor & Francis.
• Parisi, A., Sharma, A., Howard, M. O., & Wilson, A. B. (2019). The relationship between substance misuse and complicated grief: A systematic review. Journal of Substance Abuse Treatment, 103, 43-57.
• Pilling, J., Konkolÿ Thege, B., Demetrovics, Z., & Kopp, M. S. (2012). Alcohol use in the first three years of bereavement: A national representative survey. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 7(1), 3.
• Smid, G. E. (2020). A framework of meaning attribution following loss. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1776563.
• Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197-224.
• Stroebe, M., Schut, H., & Stroebe, W. (2007). Health outcomes of bereavement. The Lancet, 370(9603), 1960-1973.
• Zuckoff, A., Shear, K., Frank, E., Daley, D. C., Seligman, K., & Silowash, R. (2006). Treating complicated grief and substance use disorders: A pilot study. Journal of Substance Abuse Treatment, 30(3), 205-211.