Verbonden voorbij de dood

“Wanneer ik dood ben, kom dan naar mijn graf, en hoe vaker hoe beter. Spreek met mij zoals je deed toen ik nog leefde. Want ik leef, en zal voor altijd leven.

Dit citaat van St. Seraphim van Sarov (Russisch-orthodoxe monnik en mysticus die leefde van 1754 tot 1833) gaan over een belangrijk thema, namelijk: de band die blijft bestaan, zelfs als iemand er niet meer fysiek is.

Ik zal binnenkort eens wat breder uitweiden over het specifieke concept van ‘blijvende verbondenheid’. Onderzoekers ontdekten namelijk dat verschillende manieren waarop mensen verbonden blijven met hun overleden dierbaren – of dat nu via herinneringen, bezittingen of het gevoel van aanwezigheid is – verschillende effecten kunnen hebben op het rouwproces. Belangrijkste is: de band met iemand houdt niet op bij de dood.

Een nabijheid die niet verdwijnt

Een gevoel van verbondenheid kun je ook zomaar heel letterlijk hebben meegemaakt: dat gevoel dat iemand toch dichtbij is, ondanks dat de ander is overleden. Soms is dat gevoel zo sterk dat het lijkt alsof je het gesprek gewoon kunt voeren. Je kunt een moment hebben dat het lijkt alsof je de ander ziet, of een stem hebt die je zomaar weer zou kunnen horen.

Er bestaat een fenomeen als ‘rouwhallucinaties’. Het gaat om ervaringen waarbij mensen de aanwezigheid van hun overleden dierbare voelen, horen, zien of zelfs ruiken. Dat gebeurt vaker dan je denkt. Onderzoek naar het fenomeen laat zien dat dit wel 30 tot 60% van de rouwenden meemaken. Het zijn vaak troostrijke ervaringen en het helpt mensen bij het verwerken van het verlies. Ze komen vaker voor in de eerste maanden na het overlijden, maar kunnen soms jarenlang aanhouden.

Waar St. Seraphim van Sarov het over heeft, gaat over een langere verbintenis tussen levenden en overledenen.

Het dunne gordijn

In verschillende culturen en tijden hebben mensen altijd al geloofd dat de scheiding tussen leven en dood dunner is dan we denken. De oude Kelten spraken over bepaalde momenten en bepaalde plekken waarop dit gordijn doorzichtig werd. De Orthodoxe traditie, waaruit St. Seraphim kwam, ziet overledenen als nog steeds deel van onze gemeenschap.

Hoe het allemaal zit? Ik zal de laatste zijn die zegt het allemaal te weten. Maar ik vind het wel een troostrijke gedachte dat de relaties die ons leven vormgeven niet abrupt eindigen bij de dood.

Het gesprek voortzetten

De woorden van de monnik zijn ook een uitnodiging om actief de (veranderde) relatie te onderhouden: “Kom naar mijn graf. Spreek met mij. Zoals je deed toen ik nog leefde.” De verbinding met de ander die niet meer hier is, is niet slechts passief herinneren, maar een actieve voortzetting van de relatie. De relatie functioneert absoluut anders, maar is niet minder echt.

Je zegt zomaar ‘dag opa’ tegen de foto van opa die aan de muur hangt. Je kunt een heel gesprek voeren. En dat zouden meer mensen moeten doen.

De wetenschap en het mysterie

De moderne wetenschap kan dit soort ervaringen niet echt verklaren of bewijzen. En dat is ook helemaal prima. Niet alles wat van waarde is, is meetbaar. En niet alles wat betekenis heeft, is bewijsbaar of wetenschappelijk te verklaren.

Wat we wel weten: de verbindingen die we met anderen maken veranderen ons op neurologisch niveau. De mensen die we liefhebben worden letterlijk deel van ons denken, onze reflexen, onze manier van in de wereld staan. Ze gaan met ons mee, of ze nu fysiek aanwezig zijn of niet. Diep in onze ziel blijft de ander altijd aanwezig.

Hoe het precies zit? Geen idee. Het is een mythe en misschien moet het dat ook blijven. Voor de een is er een verwachting van een hereniging in een hemel of hiernamaals. Voor de ander is het op een ander niveau dat de verbinding er blijft. Of de dood een eindpunt is of een deur, dat laat ik in het midden. Want de verbinding die wordt ervaren is voor de een religieus geïnspireerd, voor de ander een emotionele ervaring.

Er is iets troostrijks in de gedachte dat onze dierbaren niet echt verdwijnen. Dat we nog steeds met ze kunnen praten. Dat ze op een of andere manier, die we niet volledig kunnen begrijpen, nog steeds bij ons zijn.

“Want ik leef, en zal voor altijd leven.”

---

PS: Nog wat bronnen over de rouwhallucinaties:

• Post-bereavement hallucinatory experiences: A critical overview of population and clinical studies | 10.1016/j.jad.2015.07.032
• Bereavement among elderly people: grief reactions, post-bereavement hallucinations and quality of life | 10.1111/j.1600-0447.1993.tb03332.x
• The phenomenology and impact of hallucinations concerning the deceased | 10.1192/bjo.2021.960

Voor meer informatie over het concept van ‘blijvende verbondenheid’ en rouw:

• Boelen, P.A., Stroebe, M.S., Schut, H.A.W. & Zijerveld, A.M. (2006). Continuing Bonds and Grief: A Prospective Analysis. Death Studies, 30(8), 767-776. | DOI: 10.1080/07481180600852936
• Klass, D., Silverman, P.R. & Nickman, S.L. (1996). Continuing Bonds: New Understandings of Grief. | DOI: 10.4324/9781315800790