Thema's in dit artikel: Rituelen, Rouw, Sociale steun, Verdriet, Verlies, publieke rouw
Het overlijden van Liverpool-speler Diogo Jota deze zomer confronteert ons met een vraag die we liever niet stellen: hoe ga je verder wanneer iemand met wie je dagelijks trainde, at en droomde, er plotseling niet meer is?
Voor zijn teamgenoten is dit verlies anders dan wat de meeste mensen kennen. Ze verloren niet alleen een collega, maar iemand die deel uitmaakte van hun dagelijkse ritme. Iemand wiens lege plek in de kleedkamer, aan tafel, in het vliegtuig naar uitwedstrijden, telkens weer opnieuw voelbaar wordt.
De lege stoel die aandacht blijft vragen
Onderzoek onder Amerikaanse footballspelers die een teamgenoot verloren, toont wat er gebeurt na zo’n plotseling verlies. Het ging over een 19-jarige quarterback van een universiteitsteam in Hawaii die plotseling overleed tijdens een training. De onderzoekers Henschel en Heil (1992) vonden dat teamgenoten vooral worstelden met wat zij “aanhoudende herinneringen” noemden. Spelers meldden dat ze tijdens wedstrijden het gezicht van hun overleden teamgenoot bleven zien. Vier atleten gaven aan dat ze automatisch bleven denken aan momenten waarop ze samen speelden.
Dit constante herinnerd worden is wat rouw in een team zo bijzonder maakt. Je wordt niet af en toe geconfronteerd met het verlies, zoals bij het overlijden van een familielid dat je minder vaak zag. Je wordt er elke werkdag mee geconfronteerd. De warming-up waar hij altijd stond. Het moment in de bus. De routine voor een wedstrijd.
Wanneer verdriet een team treft
Wat gebeurt er wanneer een heel team tegelijk rouwt? Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat emoties aanstekelijk werken in groepen. Overdraagbaar, zou je ook kunnen noemen. Totterdell (2000) toonde voor het eerst aan dat emoties zich verspreiden binnen sportteams. Als één speler verdrietig is, beïnvloedt dat anderen. Dit kan het team dichter bij elkaar brengen, maar ook verzwaren.
Want niet iedereen rouwt hetzelfde. Onderzoek toont aan dat mensen verschillende copingstrategieën gebruiken: sommigen zoeken sociale steun, anderen trekken zich juist terug. Deze verschillen kunnen spanning geven binnen een team. Je wilt er voor elkaar zijn, maar hoe doe je dat als de ander juist afstand zoekt?
Deze spanningen worden mogelijk versterkt door wat onderzoekers ‘mortality salience’ noemen: het bewustzijn van sterfelijkheid. Onderzoek van Finch en collega’s (2016) toont aan dat confrontatie met de dood mensen extra waakzaam maakt voor sociale dreiging. Dit verklaart waarom teamgenoten na een verlies gevoeliger kunnen worden voor kritiek of spanning binnen het team. Een onschuldige opmerking tijdens training kan plots hard aankomen. Een correctie van de coach voelt zwaarder dan normaal.
Onderzoek van Campo en collega’s (2019) laat zien dat sporters schakelen tussen verschillende identiteiten tijdens rouw: soms reageren ze als individu (persoonlijk verlies van een vriend), soms als teamlid (verlies voor het collectief), soms als atleet (confrontatie met kwetsbaarheid in sport). Deze verschillende niveaus maken het rouwproces complex.
De golf van oud verdriet
Psychologisch onderzoek toont aan dat nieuw verlies vaak oud verlies activeert. Dit fenomeen betekent dat een sporter die zijn teamgenoot verliest, plotseling weer geraakt kan worden door eerdere verliezen. Rouw stapelt zich op, laag over laag, waarbij oud verdriet weer kan worden geraakt door nieuw verlies.
Dit kan het extra moeilijk maken. Je rouwt dan niet alleen om je teamgenoot, maar ook om al die andere verliezen die weer naar boven komen. En in een omgeving waar mentale kracht wordt verwacht, waar “doorgaan” de norm is, kan dit overweldigend zijn.
De rol van de coach als gids
Een coach staat voor een bijna onmogelijke taak: het team door rouw leiden terwijl er gepresteerd moet worden. Structuur kan helpen, blijkt uit onderzoek. Een gedenkplek. Een moment voor de wedstrijd. Het regelmatig checken hoe het met spelers gaat.
Het onderzoek van Henschel en Heil toonde aan dat rituelen en gezamenlijke herdenking belangrijk waren voor de verwerking. Drie van de onderzochte spelers gaven aan dat ze de kans hadden gekregen om de familie van hun overleden teamgenoot te bezoeken in de week voor een belangrijke wedstrijd tegen hun rivalen. Dit hielp hen om zich mentaal voor te bereiden.
Het is belangrijk dat coaches erkennen dat prestaties zullen schommelen. Concentratie is moeilijker als je hoofd vol zit met verlies. Fysieke kracht neemt af bij emotionele uitputting. Dit is geen zwakte, maar menselijk.
Voor de fans: rouwen op afstand
Voor supporters is het verlies van een speler ook echt. Onderzoek van Baker en Cohen (2023) toont aan dat de intensiteit van rouw niet wordt bepaald door of je iemand persoonlijk kende, maar door hoe nabij je je tot diegene voelde. Fans kunnen dus werkelijk intens rouwen om “hun” spelers, ook zonder persoonlijke band.
Deze rouw is niet minder echt omdat er geen persoonlijke ontmoeting was. Je rouwt om wat die speler betekende voor jouw club, jouw identiteit als supporter, jouw zaterdagen in het stadion.
Kenny Dalglish, Liverpool-legende, zei na Jota’s overlijden: “Voetbal is niet belangrijk op dit droevige moment. Je voelt je hulpeloos, wetend dat er zo weinig is wat we kunnen doen om de pijn te verzachten voor zijn vrouw van slechts twee weken, zijn drie prachtige kinderen.”
Samen verder, elk op eigen tempo
Rouw in een team is als samen een berg beklimmen waarbij iedereen zijn eigen tempo heeft. Het onderzoek toont aan dat teams die ruimte geven aan verschillende rouwstijlen, waarbij niemand wordt gedwongen sneller te gaan dan hij kan, het beste herstellen.
Liverpool heeft aangegeven dat ze emotionele ondersteuning hebben aangeboden aan hun staf. Hun winkels, tours en musea bleven enkele dagen gesloten. Dit soort concrete maatregelen erkennen de impact van het verlies.
De lege plek zal blijven. Maar rondom die leegte kan iets nieuws groeien. Niet ter vervanging, maar als eerbetoon. James Milner van Brighton draagt dit seizoen nummer 20 als eerbetoon aan Jota. Het is een concreet voorbeeld van hoe de voetbalwereld samen rouwt en herinnert.
Voor professionals die teams begeleiden door rouw: erken de verschillen in rouwstijlen, bied structuur zonder te forceren, en onthoud dat prestatievermindering tijdelijk en normaal is. Voor rouwenden zelf: zoek je eigen weg, accepteer steun waar het helpt, en weet dat alle manieren van rouwen valide zijn.
Bronvermelding
- Baker, A.C. & Cohen, E.L. (2023). Relational closeness– not parasociality– determines the intensity of grief responses to celebrity death. Death Studies. DOI: 10.1080/07481187.2023.2276301
- Campo, M., Mackie, D.M. & Sanchez, X. (2019). Emotions in Group Sports: A Narrative Review From a Social Identity Perspective. Frontiers in Psychology, 10:666. DOI: 10.3389/fpsyg.2019.00666
- Henschel, R. & Heil, J. (1992). A Retrospective Study of the Effect of an Athlete’s Sudden Death on Teammates. OMEGA – Journal of Death and Dying, 25(3), 217-223. DOI: 10.2190/TUU3-Y7J9-QLRG-C08G
- Totterdell, P. (2000). Catch moods and hitting runs: mood linkage and subjective performance in professional sport teams. Journal of Applied Psychology, 85, 848-859. DOI: 10.1037/0021-9010.85.6.848
- Finch, E.C., Iverach, L., Menzies, R.G. & Jones, M. (2016). Terror mismanagement: evidence that mortality salience exacerbates attentional bias in social anxiety. Cognition and Emotion, 30(7), 1370-1379. DOI: 10.1080/02699931.2015.1065794
